مطلب حاضر برگرفته از نظرات مهندس اميرحسين زاهدي موحد، مديرعامل مؤسسة پوياپژوهش است كه در گفتگو با گروه بيوتكنولوژي شبكة تحليلگران تكنولوژي ايران در رابطه با مزاياي نسبي شهرستان قم براي استقرار برخي شركتهاي فعال در زمينة بيوتكنولوژي بيان شده است:
آغاز فعاليت از قم
مؤسسة پوياپژوهش، در سال 1379 با هدف حمايت از پژوهشهاي كاربردي محققان كشور، در شهر قم آغاز به كار نمود. نكتة مهمي كه در مورد مؤسسة پوياپژوهش بايد ذكر شود، آن است كه اين مجموعه صرفاً آغاز فعاليتهايش از شهر قم است و هيچ تعصبي در اين باره كه حوزة كار اين مؤسسه فقط در محدودة قم باشد وجود ندارد.
به نظر ميرسد اگر شركتهاي كوچك و نوپايي همچون پوياپژوهش، فعاليت خود را از شهر بزرگي مثل تهران آغاز كنند، امكان رشد و توسعه را پيدا نكرده و نهايتاً در برابر شركتهاي بزرگ و باسابقه، از عرصة رقابت حذف ميشوند. در حاليكه اگر فعاليت خود را از شهرهاي كوچك آغاز كنند، پس از گذشت چند سال و كسب تجربههاي موفق، ميتوانند حوزة فعاليتهاي خود را به شهرهاي بزرگ هم منتقل نمايند. نكتة مهم اين است كه اگر خواهان موفقيت در عرصة تكنولوژي و سرمايهگذاري هستيم، بهتر است از اين قاعدة كلي تبعيت نماييم: اهداف را بلند ولي پلههاي حركت را كوتاه در نظر بگيريم.
مزاياي نسبي شهر قم براي استقرار واحدهاي صنعتي و تحقيقاتي
بهطوركلي براي استقرار و فعاليت واحدهاي صنعتي و تحقيقاتي، تفاوت چنداني بين شهرها و حتي كشورها وجود ندارد؛ بهويژه اگر هدف، "تحقيق و توسعه" در زمينة تكنولوژيهاي نو مانند بيوتكنولوژي باشد. با اين حال، شهرستان قم از يكسري مزاياي نسبي برخوردار است كه موقعيت ممتازي را براي تأسيس واحدهاي صنعتي در اين شهر فراهم آورده است؛ مانند:
1- وجود چهار شهرك صنعتي در اين شهر
2- توليد برخي از محصولات سنگين صنعتي در قم،
3- نزديك بودن به تهران البته به نحويكه مشمول قانون ممنوعيت راهاندازي واحدهاي صنعتي تا فاصلة 120 كيلومتري تهران نميشود.
4- عبور چهار خط انتقال نيروي كشور از استان قم كه نياز واحدهاي صنعتي تأسيس شده در اين ناحيه را از نظر انرژي برطرف ميكنند.
5- برخورداري استان قم از امكانات رفاهي و مكانهاي اقامتي. براي مثال، اين شهر همانند چند شهر بزرگ كشور، داراي هتلهاي پنجستاره است.
6- وجود نيروي انساني ماهر و تحصيلكرده در قم كه جايگاه اين شهر را بالاتر از ميانگين كشوري قرار داده است. از جمله دلايل اين وضعيت، ميتوان به نزديكي شهرستان قم به تهران، رتبهبندي قم در زمرة منطقة دو كشور در كنكور سراسري سالهاي گذشته و حضور بسياري از متخصصان تهراني در شهر قم براي گذراندن دورة طرح خدمت نيروي انساني، اشاره كرد.
7- وجود سرمايههاي سرگردان در قم كه بر اساس يك بررسي دقيق آماري كه در سال 1379 صورت گرفت، ميزان اين سرمايهها در اين استان بيش از 300 ميليارد تومان است.
به همين دليل، استان قم از نظر آمادگي براي سرمايهگذاري در عرصة تحقيقات و تكنولوژي، از پتانسيل بالايي برخوردار است كه بايد به نحو صحيح، جهتدهي و ساماندهي شود.
بيوتكنولوژي نوين نياز چنداني به آب ندارد
از جمله ايرادات و نكات منفي كه گاهي در مورد استقرار واحدهاي صنعتي بيوتكنولوژي در استان قم يا استانهاي مشابه ذكر ميشود، مسئلة كمبود آب در اين شهرهاست؛ اما بايد توجه داشت كه برخلاف تصور رايج، صنعت بيوتكنولوژي نياز زيادي به آب ندارد. بهعبارت ديگر، اين فناوري مصرفكنندة آب نيست؛ بلكه آب را وام گرفته و دوباره باز ميگرداند. يعني حتي در صنايع تخميري بيوتكنولوژي كه محيطهاي كشت چند هزار ليتري در آن تهيه ميشوند، قسمت اعظم آب مورد استفاده در پروسه، پس از مرحلة توليد و تخليص محصول، دوباره به سيستم بازگردانده ميشود. بنابراين، صنايع بيوتكنولوژي فقط آب را براي استفاده در چرخة توليد، وام گرفته و دوباره به طبيعت باز ميگردانند.
مثال بارز اين ادعا، شركت "زيستفناور سبز" قم است كه كودهاي زيستي فسفاته توليد ميكند. اين شركت، كل آب مورد نياز مرحلة توليد خود را با خريد يك دستگاه تصفيه آب، به ارزش حدود هفتصد هزار تومان تأمين نموده است و در حال حاضر، به كمك اين دستگاه، آب تميز با كيفيت در داخل اين مجموعه، توليد، مصرف و دوباره بازيابي ميشود.
از ديگر مزاياي مناطقي مانند قم براي استقرار صنايع بيوتكنولوژي، داشتن محيطزيست مقاوم در برابر آسيب است؛ چون توان زيستي و اكولوژيك مناطق كويري نظير قم، در مقايسه با مناطق شمالي كشور كه از پوشش طبيعي حساس برخوردارند، بسيار بالاتر است، احداث واحدهاي صنعتي در اين مناطق، صدمات كمتري را به محيطزيست وارد ميكند. از اين رو، صنايع بيوتكنولوژي نهتنها موجب تخريب محيطزيست كويري قم نميشوند، بلكه در موارد زيادي ميتوانند باعث بهبود وضعيت آن شوند. براي مثال، برخي از ضايعات صنايع بيوتكنولوژي كه بهراحتي جنگلهاي سرسبز و آسيبپذير شمال را نابود ميكنند، به آساني و طي چند مرحلة تصفية مقدماتي كه ساده و كمهزينه هستند، در كوير رها ميشوند. جالب اينكه، در اغلب موارد، همين ضايعات و پسابها بعداً به كانوني براي رشد و تقويت پوشش گياهي فقير اما مقاوم منطقه تبديل ميشوند.
تلاش براي توزيع واحدهاي بيوتكنولوژي در نقاط مختلف كشور بر اساس مزاياي نسبي منطقه
از جمله مسايلي كه ميتواند در رشد و بالندگي صنعت بيوتكنولوژي در كشور مؤثر واقع شود، تلاش براي توزيع متوازن و اصولي نيروهاي متخصص بيوتكنولوژي و به تبع آن، واحدهاي پژوهشي و توليدي بيوتكنولوژي در مناطق مختلف كشور است. اين امر، علاوه بر تمركززدايي از تهران و ايجاد صنايع اشتغالزا در مناطق دور از مركز، موجب كاهش رقابتهاي ناسالم و مخرب بر سر اجراي طرحهاي تحقيقاتي و توليدي شده و از سوي ديگر، رقابتهاي سازنده را بين محققان و سرمايهگذاران، تقويت مينمايد.
بخشي از مشكلات فعلي كشور، ناشي از تفكر غلطي است كه كل ايران را در تهران خلاصه ميكند و اكثر سرمايهگذاريها را در عرصههاي گوناگون تكنولوژي، به سمت اين منطقه سوق ميدهد. در حاليكه بهتر است صنايع به نقاط مختلف كشور هدايت شوند و فقط مجموعههاي نظارتي و راهبردي، در تهران متمركز شوند.
خروج از مركز، در مورد اغلب تكنولوژيها بهويژه بيوتكنولوژي، ميتواند نتايج بسيار مثبتي را براي صنعت كشور به ارمغان بياورد. البته بديهي است كه در مورد تكنولوژيهاي گوناگون، هر منطقهاي مزاياي نسبي خاصي دارد كه محيط را براي استقرار و توسعة صنايع مختلف مناسبتر ميكند. بنابراين، شناسايي اين ويژگيها و مزايا از ملزومات اولية توسعة صنعت است. بهعنوان مثال، مناطق شمالي ايران به لحاظ جاذبههاي گردشگري، بستر مناسبي براي توسعة صنعت توريسم بهشمار ميروند، اما بايد توجه كرد كه اين مسئله نميتواند توجيهي براي استقرار واحدهاي بيوتكنولوژي يا ديگر صنايع در همان منطقه باشد. در يك جمعبندي كلي، استقرار صنايع گوناگون در شهرها و مناطق مختلف كشور بايد كاملاً هدفمند و بر اساس اصول مكانيابي و پتانسيلهاي خاص منطقه صورت گيرد. در اين راستا، طبيعي است كه اگر قرار باشد صنايع وابسته به بيوتكنولوژي در خراسان يا آذربايجان ايجاد شوند، بهتر است رويكرد غالب آنها به بيوتكنولوژي كشاورزي و غذايي باشد؛ يا شهرستان قم و محلات بهترتيب از پتانسيلهاي خوبي براي پرداختن به بيوتكنولوژي دام و گلهاي زينتي برخوردار هستند. مناطق جنوبي كشور هم توان خوبي براي پرداختن به بيوتكنولوژي دريايي دارند.
به نظر ميرسد اگر شركتهاي كوچك و نوپايي همچون پوياپژوهش، فعاليت خود را از شهر بزرگي مثل تهران آغاز كنند، امكان رشد و توسعه را پيدا نكرده و نهايتاً در برابر شركتهاي بزرگ و باسابقه، از عرصة رقابت حذف ميشوند. در حاليكه اگر فعاليت خود را از شهرهاي كوچك آغاز كنند، پس از گذشت چند سال و كسب تجربههاي موفق، ميتوانند حوزة فعاليتهاي خود را به شهرهاي بزرگ هم منتقل نمايند. نكتة مهم اين است كه اگر خواهان موفقيت در عرصة تكنولوژي و سرمايهگذاري هستيم، بهتر است از اين قاعدة كلي تبعيت نماييم: اهداف را بلند ولي پلههاي حركت را كوتاه در نظر بگيريم.
- برخورداري استان قم از امكانات رفاهي و مكانهاي اقامتي. براي مثال، اين شهر همانند چند شهر بزرگ كشور، داراي هتلهاي پنجستاره است.
از جمله ايرادات و نكات منفي كه گاهي در مورد استقرار واحدهاي صنعتي بيوتكنولوژي در استان قم يا استانهاي مشابه ذكر ميشود، مسئلة كمبود آب در اين شهرهاست؛ اما بايد توجه داشت كه برخلاف تصور رايج، صنعت بيوتكنولوژي نياز زيادي به آب ندارد. بهعبارت ديگر، اين فناوري مصرفكنندة آب نيست؛ بلكه آب را وام گرفته و دوباره باز ميگرداند. يعني حتي در صنايع تخميري بيوتكنولوژي كه محيطهاي كشت چند هزار ليتري در آن تهيه ميشوند، قسمت اعظم آب مورد استفاده در پروسه، پس از مرحلة توليد و تخليص محصول، دوباره به سيستم بازگردانده ميشود. بنابراين، صنايع بيوتكنولوژي فقط آب را براي استفاده در چرخة توليد، وام گرفته و دوباره به طبيعت باز ميگردانند.
ديگر مزاياي مناطقي مانند قم براي استقرار صنايع بيوتكنولوژي، داشتن محيطزيست مقاوم در برابر آسيب است؛ چون توان زيستي و اكولوژيك مناطق كويري نظير قم، در مقايسه با مناطق شمالي كشور كه از پوشش طبيعي حساس برخوردارند، بسيار بالاتر است، احداث واحدهاي صنعتي در اين مناطق، صدمات كمتري را به محيطزيست وارد ميكند. از اين رو، صنايع بيوتكنولوژي نهتنها موجب تخريب محيطزيست كويري قم نميشوند، بلكه در موارد زيادي ميتوانند باعث بهبود وضعيت آن شوند. براي مثال، برخي از ضايعات صنايع بيوتكنولوژي كه بهراحتي جنگلهاي سرسبز و آسيبپذير شمال را نابود ميكنند، به آساني و طي چند مرحلة تصفية مقدماتي كه ساده و كمهزينه هستند، در كوير رها ميشوند. جالب اينكه، در اغلب موارد، همين ضايعات و پسابها بعداً به كانوني براي رشد و تقويت پوشش گياهي فقير اما مقاوم منطقه تبديل ميشوند. 
خروج از مركز، در مورد اغلب تكنولوژيها بهويژه بيوتكنولوژي، ميتواند نتايج بسيار مثبتي را براي صنعت كشور به ارمغان بياورد. البته بديهي است كه در مورد تكنولوژيهاي گوناگون، هر منطقهاي مزاياي نسبي خاصي دارد كه محيط را براي استقرار و توسعة صنايع مختلف مناسبتر ميكند. بنابراين، شناسايي اين ويژگيها و مزايا از ملزومات اولية توسعة صنعت است. بهعنوان مثال، مناطق شمالي ايران به لحاظ جاذبههاي گردشگري، بستر مناسبي براي توسعة صنعت توريسم بهشمار ميروند، اما بايد توجه كرد كه اين مسئله نميتواند توجيهي براي استقرار واحدهاي بيوتكنولوژي يا ديگر صنايع در همان منطقه باشد. در يك جمعبندي كلي، استقرار صنايع گوناگون در شهرها و مناطق مختلف كشور بايد كاملاً هدفمند و بر اساس اصول مكانيابي و پتانسيلهاي خاص منطقه صورت گيرد. در اين راستا، طبيعي است كه اگر قرار باشد صنايع وابسته به بيوتكنولوژي در خراسان يا آذربايجان ايجاد شوند، بهتر است رويكرد غالب آنها به بيوتكنولوژي كشاورزي و غذايي باشد؛ يا شهرستان قم و محلات بهترتيب از پتانسيلهاي خوبي براي پرداختن به بيوتكنولوژي دام و گلهاي زينتي برخوردار هستند. مناطق جنوبي كشور هم توان خوبي براي پرداختن به بيوتكنولوژي دريايي دارند. 
