جنبههاي اقتصادي برخي فرآوردههاي حاصل از جلبكهاي دريايي
جلبكهاي دريايي از جمله موجودات مهم دريايي هستند كه بهصورت مستقيم و غيرمستقيم در تغذية انسان و توليد مواد شيميايي مختلف به كار ميروند. اين كاربرد باعث شده است كه هماكنون بخش عمدهاي از درآمد حاصل از بيوتكنولوژي دريايي، به اين موجودات اختصاصي يابد. در مطلب زير جنبههاي اقتصادي جلبكهاي دريايي مورد بررسي قرار گرفته است:
جلبكها از جمله موجودات دريايي هستند كه در زمينههاي مختلفي از جمله تغذية انسان، توليد مواد آرايشي، افزودنيهاي غذاي دام، كود و غيره مورد استفاده قرار ميگيرند. مصرف جلبكها بهعنوان غذا در ژاپن به قرن چهارم و در چين به قرن ششم ميلادي برميگردد. امروزه اين دو كشور همراه با كشور كره، بزرگترين مصرفكنندگان جلبك بهصورت غذا هستند. ارزش كل توليد اين فرآوردهها، در حدود 5/5 تا 6 ميليارد دلار در سال تخمين زده شده است. از اين رقم، توليد فرآوردههاي غذايي براي مصارف انساني، 5 ميليارد دلار را به خود اختصاص ميدهد. ساير مواد استحصالي از اين جلبكها (كلوئيدهاي محلول در آب، Hydrocolloid) و مصارف متفرقه مانند كودها و افزودنيهاي غذايي، بقية بازار را تشكيل ميدهند (1-5/0 ميليارد دلار).
بيوپليمرها و هيدروكلوئيدهاي استحصالي از جلبكهاي دريايي
بيوپليمرها و هيدروكلوئيدهايي كه از جلبكهاي دريايي استحصال ميشوند، به سه گروه "آلژيناتها"، "آگارها" و "كاراجيننها" تقسيم ميشوند. اين مواد عمدتاً بهعنوان مواد ژليكننده و قوامدهنده مورد استفاده قرار ميگيرند.
آلژيناتها منحصراً از جلبكهاي قهوهاي و آگارها و كاراجيننها منحصراً از جلبكهاي قرمز استحصال ميشوند. سالانه تقريباً يك ميليون تن از جلبكهاي برداشتشده، صرف تهية سه مادة فوق ميشود. توليد كل هيدروكلوئيدها حدود 55000 تن، با ارزش 585 ميليون دلار آمريكا است. بهدليل اينكه كشت جلبكهاي قهوهاي به قدري پرهزينه است كه كشت مصنوعي آن از لحاظ اقتصادي مقرون بهصرفه نيست، توليد آلژيناتها (213 ميليون دلار) از طريق استخراج از جلبكهاي قهوهاي صورت ميگيرد كه تقريباً كل آن از دريا بهدست ميآيد.
توليد كاراجيننها به ارزش240 ميليون دلار، بهطور عمده به جلبكهاي وحشي بهويژه Irish Moss وابسته است. Irish Moss جلبك كوچكي است كه در آبهاي سرد رشد ميكند و منبعي محدود براي توليد كاراجينن محسوب ميشود. از اوايل دهة 1970، صنعت توليد كاراجينن، با كشف جلبكهاي حاوي آن كه در آبهاي گرم قابل پرورش هستند، گسترش يافت. امروزه بيشتر كاراجينن توليدي از طريق كشت مصنوعي جلبكها بهدست ميآيد. اگرچه هنوز تقاضاي زيادي براي Irish Moss و برخي از گونههاي وحشي موجود در آمريكاي جنوبي وجود دارد.
در ذيل برخي از آمارهاي مربوط به توليد فرآوردههاي حاصل از جلبكها آورده شده است.
جدول 1- ارزش بازار بينالمللي فرآوردههاي حاصل از جلبكهاي دريايي در سال 2003
1- آگار
بازار جهاني انواع آگار در سال 2003، 132 ميليون دلار بوده است. توليدكنندگان عمدة آگار عبارتند از: اسپانيا، پرتغال، مراكش، شيلي، ژاپن، كره، اندونزي، مكزيك، نيوزلند، فرانسه و آرژانتين. در جداول زير برخي از اطلاعات مربوط به توليد آگار در جهان ارايه شده است.
جدول 2- مقادير برداشت آگاروفيت (جلبكهايي كه از آنها آگار استحصال ميشود) بر حسب تن مادة خشك در سال 2001
جدول 3- فرآوريكنندههاي عمدة آگار در سال 2001
جدول 4- بازار آگار در سال 2001 بر حسب نوع مصرف
جدول 5- بازار آگار بر اساس درجة خلوص و منبع استخراج (سال 2001)
2- آلژينات
بازار انواع آلژينات در سال 2001، معادل 195 ميليون دلار بود كه در سال 2003 به 213 ميليون دلار رسيد. در جداول زير برخي از اطلاعات مربوط به توليد اين ماده آورده شده است:
جدول 6- منابع آلژينوفيت (جلبكهايي كه از آنها آلژينات استحصال ميشود) در سال 2001
جدول 7- توليدكنندگان عمدة آلژينات (در سال 2001)
*- Peptone Glucose Agar
جدول 8- بازار آلژينات بر اساس نوع كاربرد (در سال 2001)
3- كاراجينن
بازار اين ماده در سال 2003 معادل 240 ميليون دلار بوده است. برخي اطلاعات مربوط به توليد اين ماده در جداول زير آورده شده است.
جدول 9- منابع كارجينوفيت جهان در سال 2001 بر حسب كشورهاي عمدة توليدكننده
جدول 10- ميزان توليد كاراجينن در سال 2001 بر حسب نوع مصرف
جدول 11- فرآوريكنندههاي كارجينن در سال 2001 )ظرفيت برحسب تن
*- Provasoli's Enriched Seawater medium (يك نوع محيط كشت)
**- Alkali Treated Cottonii
نكته
جلبكهاي دريايي از جمله گياهان آبزي بهشمار ميروند كه در سواحل صخرهاي جنوب كشور بهخصوص سواحل استان سيستان و بلوچستان بهوفور يافت ميشوند. اگرچه سابقة مطالعات پايه در زمينه شناسايي جلبكهاي دريايي در سواحل جنوبي كشور به سال 1845 ميلادي برميگردد و در حال حاضر نيز بهصورت پراكنده در برخي از مراكز تحقيقاتي مانند مركز تحقيقات بيوتكنولوژي خليج فارس، در زمينة فرآوردههاي حاصل از جلبكهاي دريايي كار تحقيقاتي صورت ميگيرد، ولي تاكنون در اين فعاليتها، كمتر به جنبههاي تجاري و كسب ثروت توجه شده است. گفتني است كه طبق نتايج تعدادي از تحقيقات انجام گرفته، كيفيت برخي از مواد استحصال شده از جلبكهاي سواحل جنوبي ايران حتي از فرآوردههاي توليد شده در شركتهاي صاحبنامي مانند سيگما (Sigma) نيز بهتر بوده است.
مآخذ:
1) غرقي، ا.، س. رضواني، گ. كلاهي. 1380. بررسي و مقايسه بيوپليمر استخراج شده از جلبكهاي قرمز گونه گراسيلاريا. مجموعه مقالات دومين همايش ملي بيوتكنولوژي جمهوري اسلامي ايران. ص875-869.
جلبكها از جمله موجودات دريايي هستند كه در زمينههاي مختلفي از جمله تغذية انسان، توليد مواد آرايشي، افزودنيهاي غذاي دام، كود و غيره مورد استفاده قرار ميگيرند. مصرف جلبكها بهعنوان غذا در ژاپن به قرن چهارم و در چين به قرن ششم ميلادي برميگردد. امروزه اين دو كشور همراه با كشور كره، بزرگترين مصرفكنندگان جلبك بهصورت غذا هستند. ارزش كل توليد اين فرآوردهها، در حدود 5/5 تا 6 ميليارد دلار در سال تخمين زده شده است. از اين رقم، توليد فرآوردههاي غذايي براي مصارف انساني، 5 ميليارد دلار را به خود اختصاص ميدهد. ساير مواد استحصالي از اين جلبكها (كلوئيدهاي محلول در آب، Hydrocolloid) و مصارف متفرقه مانند كودها و افزودنيهاي غذايي، بقية بازار را تشكيل ميدهند (1-5/0 ميليارد دلار). 
توليد كاراجيننها به ارزش240 ميليون دلار، بهطور عمده به جلبكهاي وحشي بهويژه Irish Moss وابسته است. Irish Moss جلبك كوچكي است كه در آبهاي سرد رشد ميكند و منبعي محدود براي توليد كاراجينن محسوب ميشود. از اوايل دهة 1970، صنعت توليد كاراجينن، با كشف جلبكهاي حاوي آن كه در آبهاي گرم قابل پرورش هستند، گسترش يافت. امروزه بيشتر كاراجينن توليدي از طريق كشت مصنوعي جلبكها بهدست ميآيد. اگرچه هنوز تقاضاي زيادي براي Irish Moss و برخي از گونههاي وحشي موجود در آمريكاي جنوبي وجود دارد.
بازار انواع آلژينات در سال 2001، معادل 195 ميليون دلار بود كه در سال 2003 به 213 ميليون دلار رسيد. در جداول زير برخي از اطلاعات مربوط به توليد اين ماده آورده شده است: 
3- كاراجينن
